Sunday, January 24, 2016

Itzulpenaren eta terminologiaren garrantzia merkatu globalean

Iturria: termcoord.eu

Gaur egun enpresa askok nazioarteko mailan lan egin behar dute, eta eleaniztasunarekin egiten dute topo ezinbestean. Oso gogoan izateko kontua da hori, mundu mailan jarduten duen enpresarentzat. Komunikazio-estrategia egokia eskatzen du. Bestela, gaizki-ulertuak eta hauen ondorio txarrak izateko arriskua dago.

Nazioartean diharduen enpresak munduan sakabanaturik ditu bezeroak, askotariko kultura-, ekonomia-, politika- eta hizkuntza-ezaugarriak dituztenak. Atzerrian arrakasta izateko, komunikaio-estrategia egokiak erabili behar dira, bezerogaiek ondo ulertu behar dutenez esaten zaiena. Gero eta jende gehiagok egiten ditu erosketak Internet bidez, eurena ez den herrialde batean. Baina, erosi baino lehen, bilatzen ari diren produktua edo zerbitzua aurkitu behar dute. 

Horregatik, ororen buru, mezua igortzean ez hutsegiteko gauzarik garrantzitsuena da informazioa behar den bezala jasoko dela bermatzea, hartzaileak ohikoa duen terminologia erabiliz, kultura eta hizkuntza aldetik okerrik egin gabe eta gaizki-ulertu gogaikarriak saihestuz.


Kontuz ibili behar da, esate baterako, hizkuntza bera egiten duten herrialdeetan ere, termino baten adiera desberdinekin. Adibidez, Espainian "llanta" ibilgailu baten gurpilaren metalezko barruko pieza da, gainean pneumatikoa hartzen duena, eta Amerikako espainieran, aldiz, pneumatikoa. Kopuruak aipatzen direnean, berriz, AEBn "billion" 109 da, baina Erresuma Batuan 1012.


Gaizki-ulertuen beste adibide bat kirol-oinetakoak egiten dituen Nike enpresak sortu zuena da. 1990eko hamadaren azken aldean, lasterka egiteko "Nike Air" oinetakoen logoan, "Air" hitzaren irudian sugarrak erabili zituen. Ikur horrek arabieraz "Allah" hitza adierazteko grafiaren antz handia zuen, eta horrek musulmanen artean haserrea eragin zuen. Musulman askok sentitu zuten irainaz oharturik, Nikek milaka oinetako-pare merkatutik erretiratu behar izan zituen, eta lan handia egin behar izan zuen, urrundu ziren bezeroak ostera bereganatzeko.  


Askotan gertatzen da kontzeptu bat beste hizkuntza batera itzultzen denean ez asmatzea. Horregatik, garrantzitsua da itzultzaile eta terminologo profesionalek lan horietan parte hartzea baliokide egokiak bilatzeko eta okerrik ez egiteko.

Thursday, January 21, 2016

BBCren gomendioak mugikorretarako idazten duten kazetaroentzat

Sarerako albisteek estekak eduki behar dituzte, irakurgarriak izan behar dute eta erakargarriak izan behar dute,edozein delarik ere erabiltzaileak aukeratzen duen pantailaren tamaina. Horrek esan nahi du mugikorrerako pentsatu behar direla lehenbizi oinarrizko edukiak eta gero gehitu haiei emendiozko informazioak eta ezaugarriak beste plataformetarako.
Zer eragin du horrek kazetarien idazteko eran? Behar diren hitzak justu erabiltzea eta alferrikakoa baztertzea ez da arau orokor txarra. Arrakasta izatea edo porrot egitea da diferentzia. Askoz gutxiago ametitzen da betelana mugikorretan, izan ere, horrek irakurlea lehenago aspertu, eta irakurtzen ari dena bertan behera uztea dakar. Kazetariak irakurleen etengabeko arreta lortu behar du; haiek lehen esalditik harrapatu. Oso erraza baita klik batez alde egitea. Ez da xehetasunetan katramilatu behar.
BBC News-ek gomendio batzuk prestatu ditu kazetariei laguntzeko lehenik mugikorretarako pentsatuak diren web orri erakargarriak idazten eta sortzen. Hona hemen testuari buruzko oinarrizko batzuk:

Izenburuak

BBC News-en, istorio askok bi izenburu izaten dituzte: labur bat indexatzeko, eta beste bat, luzeagoa, bilaketak optimizatzeko. Biek funtzionatu behar dute plataforma guztietan, beraz, bilatzaileetarako izenburu nagusiak trinkoa izan behar du, gehienetan 55 karaktere baino gutxiagokoa eta gakohitzak hasieran dituena. Hori baino luzeagoa izanez gero, telefonoaren pantailarako gehiegizkoa litzateke.


Sarrera

Gero sarrera dator, istorioaren mamiaz irakurlea katigatzeko xedea duena. Ez du luzea izan behar baina bai zehatza. Horren hurrengo lau paragrafoek istorioa jaso behar dute, gehiago irakurtzeko gogorik ez duen telefono-erabiltzaileak ere garbi uler dezan zertan datzan. 

Istoriorik korapilotsuenak ere ez luke 600 hitz baino gehiago luzatu behar eta 500 ere asko dira telefonorako. Paragrafoen tamaina ere zaindu behar da, zeren ordenagailu batean lau lerro dituen paragrafo batek telefonoan zazpi edo zortzi izango baititu. Paragrafoek ahal bezain sinpleak eta laburrak izan behar dute.

Azpiatalak

Azpiatalen izenburuak erabiltzea egokia izan daiteke, testuan etenak sortzeko. Istorioa laburra baldin bada, 10-12 paragrafo ingurukoa, bat nahikoa izan daiteke, eta luzeagoa baldin bada gehiago beharko dira. Azpiatalen izenburu horiek gehienez ere hiru hitz izan behar dituzte eta begibistarentzat erakargarriak gertatu behar dute. Ez da errepikatu behar lehenago esanda dagoena, baizik eta datorrenaren garrantzizkoena iragarri.

Gehigarriak eta galde-erantzunak

Gehigarriek, ingelesez explainers esaten zaienak, zergatiak eta inguruabarrak azaltzen dituztenak, albistearen atzean dagoen informazioa hobeto ulertzen laguntzen dute. Galde-erantzunek istorioa ulertzeko bospasei gai argitzeko xedea dute. Bai gehigarriek eta baita galde-erantzunek ere ondo funtzionatzen dute mugikorretan.
attempts to get behind the news to give the reader background information about a story to ensure that they are able to properly understand events as they unfold.  - See more at: http://www.fipp.com/news/opinion/what-is-explainer-journalism#sthash.VXY89tzh.dpuf

Estekak

Interesa duen erabiltzailea beste eduki eta iturri batzuetara edo aipuen jatorrietara eramaten dute.

Taulak
Datuak begirada batean erakusten dituztenez, oso egokiak dira telefonoetarako, handiegiak ez diren bitartean. BBC News-en gehienez ere hiru zutabe dituzten taulak erabili ohi dituzte.

Thursday, January 7, 2016

LED argiztapenaren argi-ilunak

XIX.mendeaz geroztik argi egin digun goritasun-lanpara desagertzear da. Izan ere, argi egiten baino energia gehiago kontsumitzen du beroa ematen.


Hori ordezkatzen lehena kontsumo txikiko argi fluoreszente konpaktua izan da baina horrek ere bere arazoak ditu, batez ere merkurio kutsagarria daukala, batetik, eta ematen duen argiaren kolorea batzuetan ez dela oso atsegina bestetik. 

 Azkeneko berrikuntza LED argiztapena da. LED argiek badituzte urte batzuk baina seinalatzeko erabili izan dira batez ere, tresna elektronikoetan, trafikoko seinaleetan, eta ez argiztapenean. Azken urteotan, ordea, LED lanparak, besteak beste ohiko goritasun-lanparek bezalaxe bonbilla-ipurdi hariduna dutenak, asko zabaldu dira etxebizitzetan, bulegoetan eta dendetan. 



Zenbait ikuspegitatik LED lanparek oso teknologia egokia dute baina badituzte beren alde txarrak ere. Ikus dezagun nola funtzionatzen duten. 

LED lanparen funtzionamendua 

 LED lanparek egoera solidoaren teknologia erabiltzen dute, hau da, goritasun-lanparek hutsa egina duen ontzi batetik edo lanpara fluoreszenteek gas batez betea dagoen batetik argia igortzen duten bezala, LED lanparek material solido batetik igortzen dute argia. Material solido hori erdieroale bat izaten da, eta argia sortzen da, elektroiak material erdieroale horretan mugitzen direnean. 

Bi erdieroale mota daude: N eta P. N deritze korronte elektrikoa elektroi-kontzentrazio handiaren bidez eroaten duten materialei eta P "hutsuneen", hau, da, materialak bere egituran duen elektroi-eskasiaren eraginez, korronte elektrikoa eroaten dutenei. Material erdieroale bat (silizioa) elementu kimiko egokiz dopatuz P edo N motako bihurtzea lortzen da. 

Silizio-bloke batean alde bat P baldin bada eta bestea N, sortzen den P/N junturan korronte elektrikoa igarotzen da norantza batean baina ez bestean. Multzoa diodo bat da. LEDak diodoak dira baina, daukaten erdieroalearen ezaugarriengatik, korronte elektrikoa eroaten dutenean argia igortzen dutenak. 


LED, hain zuzen, ingelesezko Light-Emitting Diode terminoaren akronimoa da. Berez diodo bakar batek ez du argi askorik igortzen baina hainbat elkarrekin jartzen direnenan, argiztapenerako adinako argi igortzen duten lanparak eratzen dira. Gaur egun salgai aurkitzen ditugu 60W-eko goritasun-lanpara baten argia ematen duten LED lanparak, askoz potentzia txikiagoarekin, 8 W-ekin esate baterako

LED lanparen abantailak

Lehenik eta behin ez dute erre daitekeen harizpirik, beraz, oso iraupen luzekoak dira baina abantaila nagusia efizientzia handia da. Oso berotasun gutxi igortzen dute. Goritasun lanparen aldean watt bakoitzeko lumen gehiago igortzen dituzte.


Oraintsu arte, LEDak garestiegiak ziren argiztapenean erabiltzeko, erdieroaleak garestiak zirelako, baina haiek 2000. urtetik hona izugarri merkatu direnez, asko hedatu dira. 

Lanpara bera erostekoan argi bera ematen duen goritasunezkoa baino garestiagoa gertatzen da baina kontsumoa eta iraupena kontuan izanez gero, epe luzera merkeago irteten da.

LED lanparen ezaugarriak

Bonbillak erosi izan ditugunean zenbat wattekoak ziren izaten genuen kontuan, horrek adierazten zigulako zenbateko argitasuna emango zuten. LEDak erosten ditugunean, ordea, beste era batera pentsatu behar dugu.

Potentziak ez digu jada lanpararen distiraren berri ematen; kontsumoaren berri soilik ematen digu. Benetan kontuan izan behar duguna da zenbat lumen ematen dituen lanparak. Lumena argi-fluxuaren unitatea da, giza begiak antzeman dezakeen argitasunaren neurria ematen diguna.

Ondo taulak goritasun lanparen eta LEDen arteko konparazioa ematen digu potentziaren eta distiraren aldetik.

Lumenak     Goritasunezkoa        LEDa
2.600     150 W 25 - 28 W
1.600              100 W 16 - 20 W
1.100     75 W   9 - 13 W
800     60 W   8 - 12 W
450     40 W   6  -  9 W

Kontuan izan beharreko beste ezaugarri bat kolorea da. Goritasunezko lanparek kolore bero horixkako argia ematen digute baina LEDak hainbat koloretako argia eman dezakete, moretik gorrira bitartekoak eta hainbat motatako zuriak eta horiak. Merkatuan aurkituko ditugun zurien artean bi motatakoak bereizten dira: zuri beroa eta zuri distiratsua. Zuri beroa goritasunezko lanparek ematen dutenaren antzekoa da eta zuri distiratsua, berriz, dendetako argiztapenetan ikusi ohi dugunaren tankerakoa.

Argiaren kolorea, argiaren tenperatura esaten zaiona, kelvinetan (K) neurtzen da. Zenbat eta kelvin gutxiago orduan eta horiagoa izango da argia. Goritasunezko lanparetan 2.700 - 3.500 K-koa izaten da argiaren tenperatura.

Kolorearen kontu honek badu beste alderdi ezezagunago bat: erreprodukzio kromatikoa. Izen hori ematen zaio argiztapenak objektuen kolorearen pertzepzioan duen eraginari. Eragin hori argi-iturriaren araberakoa da eta erreprodukzio kromatikoaren indizearen (EKI) bidez neurtzen da. Neurri horrek izan dezakeen baliorik handiena 100 da. Kolorea hautemateak garrantzia duen lekuetan indize horrek ahalik eta baliorik handiena izatea komeni da. Ondoko taulak ematen dizkigu argi-iturri batzuen balioak.



Lanpara mota EKI
LED 80-95
Goritasunezkoa 100
Halogenoa 100
Fluoreszente konpaktoa 15-85

LED lanparen formak, neurriak eta barne-egiturak

Lanparak izendatzeko kodearen formatua letra-zenbakia-letra da. Lehenbiziko letrak forma adierazten du eta zenbakiak diametro handiena milimetrotan. Azken letra hautazkoa da eta luzera adierazten du. 


 Adibidez, etxeko betiko bonbillaren kodea A60 da.


Hainbat motatakoa izan daitekeen beste atal bat bonbilla-ipurdia da. Atal horren kodeak ere letra-zenbakia-letra formatua du. Lehenbiziko letrak ipurdiaren forma adierazten du, zenbakiak haren zabalera edo pinen arteko tartea milimetrotan eta bigarren letrak lanpararen pin edo kontaktu kopurua.


Esate baterako, etxeetako ohiko bonbilla-ipurdiaren kodea E27 da. E letrak Edison hariztatua esan nahi du eta 27k milimetro horiek dituela ipurdiak.




Hona formen eta pin kopuruen kodeak:
  • B Baioneta
  • E Edison hariztatua
  • F Pin bakarra
  • G Hainbat pin
  • K Kable bidezko konexioa
  • s Pin bakarra
  • d Bi pin
  • t Hiru pin
  • q Lau pin
Kanpoko itxuraren barruan dagoen egitura konplexua erakusten digu ondoko irudiak.

Lanpararen barruan zenbait LED daude, demagun 22. 



 Bakoitza diodo bat da. Sare elektrikoan korronte alternoa dugu, 240 V-ekoa, esate baterako. Korronte hori ezin zaie aplikatu diodoei. Korronte zuzena behar da, eta askoz tentsio txikiagokoa. Korronte alternoa korronte zuzena bihurtzeko eta tentsioa jaisteko zirkuitu elektroniko bat dago lanpararen barruan, "driver" bat. Gainera, zirkuituak gai izan behar du LEDak zeharkatzen dituen intentsitatea erregulatzeko.


Argiaren angelua

Goritasun lanparek norabide guztietan barreiatzen dute argia.

  
Argi-iturri bakoitzak bere barreiatze angelua du, eta argiztapen bakoitzak angelu egoki bat eskatzen du, beraz, garrantzitsua da argitu beharreko lekuaren arabera argi-iturri egokia aukeratzea. Lumen berberak ematen dituzten argi-iturriek argi-sortaren intentsitate desberdina ematen dute sortaren angeluaren arabera. Zenbat eta angelu zabalagoa orduan eta argi-sortaren intentsitatea txikiagoa eta sortaren erdialdea ez da hain urruti iritsiko.

Angelu estuko LED lanparak azalera txikiak, zehatzak, argiztatzeko dira egokiak eta angelu zabalekoak azalera handiagoak argiztatzeko.
Etxebizitzetako sabai gehienetarako (2,4 - 2,7 m) egokiak izaten dira 60 graduko edo gehiagoko lanparak. Sabaiaren altuera 2,7 m baino handiagoa denean, hobe 45 gradu baino estuagokoak erabiltzea eta argi-puntu gehiago jartzea. Lurraren azalera osoan argitasun berbera izan nahi bada, ondoz ondoko lanparen sortak gainjartzea komeni da.


Lantegietako sabai altuagoetan ohikoak dira 36 graduko lanparak.




Erakusleihoetan oso produktu jakinak argiztatu nahi direnean, bitxitegietan adibidez, 4 graduko angelukoak erabiltzen dira.

4 graduko lanpara




 Kanpoko LED argiztapena


 LED argiztapena oso erabilgarria da kale, errepide eta kanpoko espazioetan oro har. 

Kaleen LED argiztapenean hainbat LED biltzen dituzten luminariak erabiltzen dira. Bertan egoten dira, lanparez gain, zirkuituak eta multzoa hozteko sistema, guztia afrontuaren aurka zigilaturik.

Gailu horietan sortzen den beroa kanporatzeak garrantzi handia du, LEDen argitasuna ahuldu ez dadin denborarekin.


LED luminaria hozteko sistema
Lanparen driver-a izaten da bero-iturri nagusia. Horregatik, badira driver batzuk luminariatik kanpora jartzen direnak.

Kanpoko driver-a
 

LED argiztapena eta potentzia-faktorea

Korronte alternoa erabiltzen denean, gauza bat da kargak (motorrak, lanparak edo dena delakoak) probetxuz (lan mekanikoa egiteko, beroa emateko, etab.) hartzen duen potentzia aktiboa (P) eta beste bat hori lortzeko sareak (kableek, transformadoreek, alternadoreek) jasan behar duten itxurazko potentzia (S). Karga erresistentzia hutsa denean, esate baterako goritasun-lanpara bat, bi potentzia horiek berdinak dira. Beste kasu guztietan itxurazko potentzia, kilovoltamperetan kVA neurtzen eta kabea irakurtzen dena, kilowatt-etan (kW) neurtzen den potentzia aktiboa baino handiagoa da. 

Sareko tentsioa, kasu ideal batean, sinusoidala da. Orduan, karga, erresistentzia hutsa izan beharrean, inuktiboa baldin bada, adibidez motor bat edo argi fluoreszente bat bere erreaktantziarekin, sareko tentsioaren eta intentsitaren artean desfase bat izaten da, intentsitatea tentsioarekiko atzeratu egiten da. 


Q bektorea potentzia erreaktiboa deitzen zaionari dagokio eta kabea erreaktibotan (kVAR) neurtzen da. Itxurazko potentzia adierazten duen bektorearen eta potentzia aktiboari dagokionaren arteko Φ angeluak 0 gradu balio du karga erresistibo hutsa denean, eta karga partez erresistiboa eta partez induktiboa baldin bada, berriz 0 eta 90 gradu arteko angelu bat. Zenbat eta induktiboagoa izan karga orduan eta  atzerapen handiagoa eragingo dio intentsitateari tentsioarekiko eta gehiago kargatuko du sarea, kargak
emaitza bera lortzeko. Horregatik, konpainia elektrikoek instalazio industrialetan bi kontadore jartzen dituzte bata energia aktiboa neurtzen duena eta bestea energia erreaktiboa neurtzen duena. cos Φ <0,95 baldin bada penalizazio-tarifa aplikatzen zaio abonatuari. 

Karga induktiboak korrontea tentsioarekiko atzeratzen duen bezala, karga kapazitiboek, kondentsadoreek, aurreratu egiten dute. Horregatik, penalizazioa arintzeko modua instalazioan kondentsadoreak jartzea izaten da.

Orain arte suposatu dugu sareko tentsioa sinusoidal hutsa dela, baina LED argiztapeneko instalazioetan ez da hala. Ikus dezagun zergatik.

Gorago esaten aritu garenaren arabera, LED lanparak erabiltzeko arrazoi nagusia energia aurreztea da. Alabaina, LED argiztapenean korronte alternoa korronte zuzena bihurtzeko erabiltzen diren zirkuituek sarean tentsioaren distortsioa eragiten dute eta horrek energia galera eragiten du.

Uhin distortsionatu horiek ez dira sinusoidalak baina bai periodikoak. Edozein uhin periodiko deskonposa daiteke zenbait uhin sinusoidal batzuetan, haien maiztasunak izanik uhin nagusiaren maiztasunaren anizkoitzak. Uhin horiei harmonikoak esaten zaie. 




Distortsioa gertatzen denean potentzia-faktorea orotara desfaseari dagokion potentzia-galerari distortsioari zor zaiona gehitzen zaio. 
Bestela esanda, cos Φ-ren balioak funtsezko uhinari dagokion galera soilik adsierazten du. Horregatik, bada arau bat IEC 1000-3 izenekoa, sareko tentsioaren kalitatea bermatzeko helburua duena. 

IEC 1000-3 arauak bi atal ditu. Horietako batek, IEC 1000-3-2 izenekoak, kargak sareari eskatzen dion korrontearen harmonikoei muga ezartzen die. Harmoniko horiek transmisio lineetan energia galtzea eta haiek berotzea eragiten dute eta sare trifasikoetan, gainera, neutroa esaten zaion laugarren eroalean korrontea handitzen da, eta eroale horrek ez du izaten hain intentsitate handiak eroateko sekziorik.

IEC 1000-3-2 arauak korronte harmonikoen muga balio absolutuetan edo funtsezko korrontearen ehunekotan ezartzen du.

Etxe bateko LED argiztapenak ez du aintzakotzat hartzeko eraginik baina LEDen erabilera hedatzen ari denez etxebizitzetan nahiz merkataritzan, bulegoetan eta industrian, eta kale eta errepideetan ere LED argiztapena gero eta gehiago erabiltzen denez, kontuan izatekoa da harmonikoen arazo hau.

Friday, January 1, 2016

2018an izango diren Neguko Joko Olinpikoetan itzulpen-teknologia erabiltzea adostu dute

2018ko Neguko Joko Olinpikoak Hego Horean izatekoak dira. Gertakari horri begira, herrialde hartako Kultura, Kirol eta Turismo Ministerioak eta Zientzia, IKT eta Etorkizunerako Plangintzako Ministerioak Joko Olinpikoen Antolakuntza-Batzordearekin itun bat sinatu dute hainbat hizkuntzaren arteko itzulpen eta interpretazio automatikoa erraztuko duten teknologiak prestatzeko.

2018 Jokoetara 80.000 partehartzaile inguru 100 herrialde baino gehiagotakoak, kazetariak, 1,5 milioi turista joatea espero da. 

Hizkuntzen arteko hesiak gainditzeko, Hego Korean bertan berrikitan garatu duten interpretazio- eta itzulpen-teknologia erabiliko dute.

Thursday, October 22, 2015

Zergatik kutsatzen dute gehiago diesel autoek kamioiek eta autobusek baino?

Diesel auto batek autobus batek edo kamioi astun batek baino gehiago kutsatzen du airea. Ez du normala ematen baina halaxe da. NOx gasak ez aireratzeko teknologia izan bada baina autogileak ez dira ari aplikatzen autoak errealitatean funtzionatzen duten baldintzetan.
2015 urtetik aurrera Euro 6 arauak jarri dira indarrean autoentzat, kamioiei eskatzen zaizkien balditzen antzekoekin. Auto berrientzako eskakizunen artean partikulei eta NOx gasei buruzkoak daude.

Hala ere, gauza jakina da orain arteko arauek diesel ibilgailu arinek benetako funtzionamenduan izaten dituzten isurketak ez dituztela ondo islatzen. AEBetan eskandaloa piztu zen jakin zenean Volkswagenek probak egitekoan iruzurra egiten zuela software bidez  isurketak murriztuz. Europan, ordea, probak egiten direnean, iruzurrik ez eginda ere, agertzen diren kutsadura-balioak benetako funtzionamendukoak baino askoz txikiagoak dira.

Ibilgailu astunetan NOx-en isurketak hainbeste murriztu badira izan da 2011z geroztik ezarri zaizkien probak oso estuak direlako, benetako funtzionamenduarekin bat datozenak. Euro 6 arauak betetzen dituzten auto arinek ere, kamioien antzera, NOx isurketa txikiak dituzte. Horrek esan nahi du teknikoki lor daitekeen zerbait dela. Gertatzen da Euro 6 araua zorrozki betetzeko epea 2020 urtea dela eta oraindik ez dela arau hori betetzen.

Autogintza-industriak aitortu du fabrikatzaileek ezin dituztela 2020rako jarrita dauden kutsadura-helburuak bete eta oraingoz Euro 6 arauek ezartzen dituztenak baino 2,75 bider isurketa handiagoak onartzea nahi dutela eta helbururantz epeka hurbiltzen joatea. Horrek esan nahi du Euro 5 arauak ere ez dituztela beteko.

Ondorioa, hortaz, hauxe da: autogileak ez badira erabiltzen ari NOx-ak murrizteko teknologia, komenentziagatik eta kostuagatik da. Teknologia hedatuenak urea erabiltzen du, iheseko gasetan atomizaturik sartzeko. 




Urea-ontzia handia balitz astuna litzateke eta txikia izanez gero sarri bete beharko litzateke. Fabrikatzaileek ez diete konplikatu, ez garestitu nahi mantentzea bezeroei, eta autoa ureaz kargatu beharra itsusia litzatekeela pentsatzen dute. Ostera kamioi- eta autobus-gidariek, ibilgailu handiak eta garestiak erabiltzen dituztenez, ez dute arazo hori.

Wednesday, October 21, 2015

Diesel motor garbien kutsadura-arazoak

Airearen kutsadura arazo larria da
Atmosfera kutsatzen duten substantziak oso kaltegarriak dira osasunarentzat, partikulak batez ere. Nitrógeno dióxidoa (NO2) eta ozonoa (O3) oso toxikoak dira eta oso ondorio txarrak eragiten dituzte ekosisteman.
Ondorio txar horiek ekonomiari ere kalteak ekartzen dizkiote; osasun-sistemari sortzen dizkioten kostuak, besteak beste.
Horregatik, airearen kalitateari buruzko europar zuzentarauek mugak ezarri dizkiete aireak eduki ditzakeen substantzia kutsagarri horien balioei. 
Errepideetako trafikoa da airearen substantzia kutsagarri askoren iturburua. Horixe da partikulen eta NOx gasen jatorri nagusietako bat, batez ere hirietan.

Airea kutsatzen duten substantziak

Alderdi batetik partikulak ditugu eta bestetik gasak. Partikulak horrela sailkatzen dira tamainaren arabera:

  • PM10 10 μm baino txikiagoak
  • PM2,5 2,5 μm baino txikiagoak. Hauen artean aipamen berezia merezi dute 0,01 eta 0,5 μm arteko partikula ultraxeheak.
Ibilgailuen motorrek isurtzen dituzten partikulen artean bi motatakoak bereizten dira: primarioak eta sekundarioak. Partikula primarioak ihestututik irteten direnak dira. Osagai nagusia kedarra da. Hau, osasunarentzat kaltegarria izateaz aparte, berotegi efektuaren eragileetako bat da. Diesel motorrek kedarrez osaturiko partikula ultraxeheak igortzen dituzte atmosferara. Partikula sekundarioak ere ultraxeheak dira, kanpoko airean sortzen direnak, diesel motorrek eta gasolinazkoek  ihestutuetatik isurtzen dituzten gas aitzindarien ondorioz. Gas aitzindari nagusiak nitrogeno oxidoak eta erre gabeko hidrokarburu lurrunkorrak dira. NOx gasek nitrato amonikozko partikulak osatzen laguntzen dute eta hidrokarburu lurrunkorrek, berriz, aerosol organiko sekundarioak. Partikula sekundarioak ezin dira ibilgailuan irazi, kanpoan sortzen direlako, eta horregatik arazo konpongaitz bat sortzen dute. Gasolinazko motorrek aerosol organiko sekundarioak sortzen dituzte, batez ere zuzeneko injekzioaren teknologia erabiltzen dutenek.

Badira partikula primario batzuk pneumatikoen, enbrageen, balazten eta errepidearen higaduragatik sortzen direnak, galtzadan jalkitzen direnak eta gero ibilgailuen trafikoak airean esekitzen dituenak.


Errepideko garraioaren eraginez sortzen diren partikula primarioak batez ere partikula-irazkirik gabeko diesel motorrek isuritakoak dira. Diesel motorrak garai batean ibilgailu astunek bakarrik izaten zituzten baina ibilgailu partikularretara hedatu dira, CO2-aren isurketen eta erregai-kontsumoaren aldetik abantailak dituztelako. Diesel ibilgailuen partikula primarioen isurketa gehienak ibilgailu partikularrek, batez ere teknologiarik aurreratuenez ekipatuak ez diren ibilgailu zaharrenek sortuak dira.


Gasolinazko motorrek isurtzen dituzten partikula primarioak motor motaren araberakoak izaten dira. Injekzioa erabiltzen dutenen artean bi motatakoak daude: zeharkako injekzioa erabiltzen dutenak eta zuzeneko injekzioa erabiltzen dutenak. Zeharkako injekzioan erregaia ez da zilindroan bertan injektatzen baizik eta aurrean dagoen ganbera batean eta zuzenekoan, aldiz, zilindroan bertan. Zeharkako injekzioa erabiltzen duten gasolinazko motorrek oso partikula gutxi isurtzen dituzte, partikula-irazkiz hornituriko diesel motorren antzera. Ostera, zuzeneko injekzioa erabiltzen duten gasolinazkoek aintzat hartzeko adinako partikula kopuruak isurtzeko joera dute. Horregatik, Europako Batzordeak 2011n zuzeneko injekzioa erabiltzen duten motorrek isurtzen dituzten partikulen kopuruak mugatzeko arau bat atera zuen. Horren ondorioz, gaur egun zuzeneko injekzioa erabiltzen duten gasolinazko motorrek ere partikula-irazkiz hornituriko diesel motorren pareko partikula-isurketak dituzte.
Erregaiaren errekuntzari dagokion NO2 nitrogeno oxidoa partez zuzenean ihestututik irteten da eta partez zeharka osatzen da atmosferan dagoen NO nitrogeno oxidotik abiatuz.  

Isurketei buruzko arauak
1997az geroztik isurketei buruzko europar arauek, Euro arauak deritzenek, substantzia kutsagarri primarioen isurketak mugatzen dituzte ibilgailu berrientzat. Arauak desberdinak dira ibilgailu astunentzat eta arinentzat. Oraintsu arte bi motetako nitrogeno oxidoen multzoa, NOx-en kopurua neurtzen zen. 2014ko urtarrilaren 1etik, ordea, ibilgailu astun berriek isurtzen dituzten bi oxido moten neurketak bananduta egin behar dira.

Euro arauak gogortzeak partikula-irazkien erabilera areagotzea ekarri du eta horrekin diesel ibilgailuen isurketak asko gutxitu dira. Orain indarrean dagoen Euro6b arauak muga bana ezarri die diesel ibilgailuei eta gasolizazkoei. Dieselek merkaturatu ahal izateko 80 mg/km NOx baino gehiago ezin dute isuri. Aurreko arauan 180 mg/km onartzen zitzaizkien. Gasolinazkoei, berriz, aurreko arauan onartzen zitzaizkien 60 mg/km-ak onartzen jarraitzen zaie.

1997tik hona Euro arauak errespetatzen diren egiaztatzeko erabili izan den erabilera-zikloa ez da benetan adierazgarria, ibilgailuek errepideko eta kaleko funtzionamenduan dituzten isurketei dagokienez. 


Ziklo horren izena New European Driving Cycle (NEDC) edo MVEG (Motor Vehicle Emissions Group) da. Ziklo hori turismoen isurketak eta erregaiaren kontsumoa neurtzeko pentsatua da, teorian Europan autoek izaten duten erabilera tipikoan oinarritua. Praktikan neurketa horrek ematen dituen balioak lortu ezinezkoak gertatzen dira.

Berez gasolinazko ibilgailuentzat pentsatua zen baina gero dieselentzat ere erabili da. Ziklo hori diseinatu zenean Europan erabiltzen ziren autoak arinagoak eta potentzia txikiagokoak ziren. Oraingo autoek askoz azelerazio handiagoak egiten dituzte, hau da denbora laburragoak 0tik 100 km/h-ra iristeko. Ziklo horrek, besteak beste diesel autoen NOx gasen isurketak gutxiesten ditu.

Orain beste proba bat ari dira diseinatzen, World Light Vehicles Test Procedure (WLTP) deiturikoa, ibilgailu arinentzat, direla turismoak direla ibilgailu komertzial arinak.


Isurketak murrizteko teknologiak

Arauak gogortu ahala, substantzia kutsagarrien isurketak murrizteko teknologiak gero eta ibilgailu gehiagotan erabiltzen dira. Nolanahi ere, zaila da aldi berean
diesel ibilgailuen partikulen isurketak eta NOx gasenak saihestea. Bi motetako substantzia kutsagarriak osatzea errekuntzaren kalitateak baldintzatzen du. Erregaia hobeto errez, partikulen isurketa murrizteak nitrogeno oxido gehiago isurtzea dakar, eta alderantziz, nitrogeno oxidoen isurketa murrizteak errekuntzaren kalitatea txartzea, eta, beraz, partikula gehiago isurtzea.

Zenbait parametroren arabera alda daiteke bi fenomeno horien artean dagoen menpekotasuna, hala nola erregaiaren formulazioaren bitartez, motorraren diseinuaz, injekzioaren presioaz, iheseko gasen parte bat birzikularaziz eta hori guztia motorraren funtzionamendu-parametroak, batez ere injekzioarenak,  zorrozki kontrolatuz.

Bi fenomenoak hobeto kontrolatzeko, beharrezkoa da tratamendu aurreratuagoak erabiltzea: batetik partikula-irazkiak eta bestetik NOx gasak murrizteko katalizatzaileak.

Poto katalitikoei esker, 1990eko hamarkadaz geroztik asko murriztu dira gasolinazko motorren karbono monoxidoaren (CO) isurketak, hidrokarburoenak eta NOx-enak baina poto katalitikoak ez dira gai diesel motorren NOx-en isurketak murrizteko, motor horiek erregaia erretzeko duten moduagatik.

Partikula-irazkiei dagokienez, 2000. urtean agertu ziren lehenbizikoak eta 2011z geroztik ezinbestekoak dira diesel ibilgailu arinek arauak beteko badituzte. Ordutik honako diesel ibilgailu berriek irazki itxiak dituzte. Irazki horiek diesel ibilgailuen 0,023 μm baino handiagoak diren partikulen %95 pisuan eta %95 kopuruan jasotzeko gai dira.

Irazki itxi batzuk badira, katalizatuak esaten zaienak, NO2 gehiago isurtzea eragiten dutenak baina garatu dira dagoeneko arazo hori ez duten irazkiak ere.

Beste irazki batzuk irekiak dira. Horiek partikulen %30-%50 baizik ez dute jasotzen eta ez dira gai arauen eskakizunak betetzeko. 

Ibilgailu arinen NOx gasak tratatzeko bi sistema ari dira fabrikatzaileak aztertzen: SCR (Selective Catalytic Reduction), urea forman daramaten amoniakoarekin oxidoen erredukzioa lortzen dutenak, errekargatu behar izaten direnak, eta NOx tranpak.
Tranpa horiek adsortzioaz baliatzen dira. Adsorbatzaileak, zeolitak esate baterako, NO eta NO2 molekulak harrapatzen ditu belaki baten antzera. Tranpak, asetzen denean, belaki bat urez asetzen den bezala, ezin du NOx gehiago adsorbatu. Horregatik zenbait sistema asmatu dira tranpa purgatzeko. Sistema horietako batek diesel erregaia erabiltzen du helburu horrekin. Erregaiak NOx-ak askatzen ditu eta horiek hidrokarburoekin erreakzionatzen dute, ura eta nitrogenoa emanez. Hidrogenoa ere erabil daiteke baina arriskutsua eta metatzen zaila da. 

AEBetako merkatuan 2008tik aurrera saldu diren Volkswagen Jetta TDI garbiak eta Volkswagen Tiguan-ak NOx tranpa erabiltzen dute hain zuzen.
.

Friday, October 16, 2015

Zertan datza Volkswagenen iruzurra?

Iturria: Vox

2009az geroztik Volkswagen software iruzurti bat instalatzen ari izan da AEBetan saldu dituen 482.000 auto "diesel garbi"etan, autoaren kutsadura-kontrolak isurpenak kontrolatzen direnean soilik funtziona dezan. Egoera horretatik kanpo, ibilgailuek aska ditzakete konposatu arriskutsuak kontrolik gabe. 


AEBetako Ingurumena Babesteko Agentziak 2015-09-25ean adierazi zuen Volkswagenek Aire garbiaren legea urratu duela, eta, arazo hori duten autoetan behar diren aldaketak egitea agintzeaz aparte, 18 mila milioi dolarreko isuna jar diezaioke marka alemanari. Arazoa Golf, Jetta, Beetle eta Passat modeloetako TDI bertsioek dute. Justizia sailak kargu kriminalak ere ari da aurreikusten. 


Volkswagenek aitortu du mundu osoan zehar saldutako 11 milioi diesel autok kontroletan iruzurra egiteko softwarea daukatela, gehienak Europan dabiltzanak nonbait. Benetan arazo larria du hortaz Volkswagenek. Martin Winterkorn enpresaburuak dimisioa aurkeztu du.

Konpainiak 2015eko eta 2016ko diesel ibilgailu garbiak saltzeari utzi dio AEBetan eta orain errepidean dabiltzan milioika autotan aldaketak egin beharko ditu. Dagoeneko 7 mila eta 300 milioi dolar jarri ditu arazoari aurre egiteko. Bitartean, Volkswagenen akzioak kolpean jaitsi ziren eta kapitalizazioaren herena galdu zuten astebetean.

Eskandalo honek, ordea, arazo larriagoak azaleratu ditu: zergatik egin behar zuen Volkswagenek iruzurra? Eta zergatik izan zaio hain erraza urtetan erregulatzaileak engainatzea? Galdera horiei erantzuna bilatzeko, lehenik eta behin, diesel ibilgailu garbien historia nahasiari begirada bat eman behar diogu. Ustez, diesel autoek erregai-kontsumo txikiagoa eta kutsadura gutxiago eragiten dute. Bi gauzak aldi berean lortzea ez da erraza.

Gaur egun erabiltzen diren barne eztandako motorrak bi motatakoak dira: dieselak eta gasolinazkoak. Bakoitzak bere alde onak eta txarrak ditu. Diesel motorrak aspalditik oso erabiliak izan dira Europan, batez ere erregai gutxi kontsumitzen dutelako. Diesel erregaiak energia gehiago dauka litroko gasolinak baino, eta diesel motorrek errendimendu hobea dute. Karbono dioxido gutxiago ere isurtzen dute, baina badute alde txar bat ere: nitrogeno oxido (NOx) gehiago isurtzen dituzte. Gas horiek kutsagarriak eta osasunarentzat kaltegarriak dira.

Arrazoi horiengatik diesel autoak ez dute arrakasta handirik izan AEBetan. Europan, aldiz, isurketak mugatzeko arauak laxoagoak izan dira, erregaiaren kontsumo txikiagoaren mesedetan. Europan turismoen hirutik bat gutxi gorabehera dieselak dira. AEBetako politikak, ordea, aldatu egin dira 2009az geroztik, Obamaren administrazioak estutu egin ditu kontsumoa gutxitzeko arauak eta gainera diesel teknologia garbiago bihurtzen joan da, sufre gutxiago daukaten erregaiei, motorretan lortu dituzten hobekuntzei eta isurketak kontrolatzeko teknologiari esker. Horregatik, auto-fabrikatzaileek interes handiagoa izan dute diesel auto "garbiak" kaleratzeko. Auto horiek kontsumoaren eta kutsaduraren arteko kontraesan hori ez zutela zioten. Auto horiek gero eta gehiago zabaldu dira AEBetan, nahiz eta oraindik ere %1 baizik ez diren.
 

2009az geroztik, Volkswagenek 482.000 diesel auto garbi baino gehiago saldu ditu, lau zilindroko turbo injekzio zuzeneko motorra dutenak. Passat, Jetta, Golf, Beetle, eta Audi A3 modeloetakoak daude horien artean. Kontua da Volkswagenek ez duela lortu errendimenduaren eta kutsaduraren arteko oreka hori, eta gezurretan ibili dela, bai baitakigu orain autoak daraman softwarean kodea sartu duela direkzioaren eta pedalen mugimenduak detektatzeko eta horrekin probak laborategian, autoa geldirik dagoela, egiten zaizkionean motorraren funtzionamendua automatikoki aldatzen duela, nitrogeno oxidoen isurketak gutxitzeko. Errepidean, ordea, kutsaduraren kontrola desaktibaturik egoten da.

Urtetan inor ez da ohartu amarruaz baina International Council on Clean Transportation izeneko talde independente batek jakin nahi izan zuen zergatik ziren hain desberdinak laborategiko probak eta errepideko funtzionamendua. Hori argitu nahian, West Virginia Universityko ikertzaileekin elkarlanean, saiakuntza bat egin zuten, auto baten ihestutuan sentsore bat jarrita, eta San Diegotik Seattleraino joan ziren. Emaitza txundigarria izan zen, arauek ezartzen zituzten mugak baino 15-35 bider handiagoak izan baitziren nitrogeno oxidoen isurketak.

2014ko maiatzean, bai Californiako airearen kutsaduraz arduratzen den agentziak eta bai Ingurumenaren Babeserako Agentziak (EPA) Volkswageni agindu zioten iker zezala eta konpondu arazoa. Konpainiak erantzun zien hori egina zuela. Berriro ere, autoek ondo pasatzen zituzten laborategiko probak baina errepidekoak ez. Une horretan, EPA galdeketa zorrotzak egiten hasi zitzaion Volkswageni diferentzia horretaz, are mehatxatuz ez ziola onartuko diesel auto garbien 2016ko lerroa. Azkenean Volkswagenek aitortu zuen softwarean ezkutatua zeukala iruzurra egiten zuen kodea. Eskandaloa piztu zen.


Volkswagen-ek ez du azaldu zehazki zergatik egin duen iruzurra baina kanpoko analistek badute susmo sendo bat: NOx-en isurketen kontrolak seguru asko autoen errendimendua jaisten du aktibatzen denean. Bestela esanda, Volkswagen ez da gai izan errendimendu ona eta legeak onartzen dituen mugen barruan mantentzen diren isurketak dituzten motorrak egiteko, edo ezin izan du hori egin, nahiko lituzkeen irabaziak lortzekotan.  Beraz, errendimenduaren eta kutsaduraren arteko konpromiso hori garbitasuna sakrifikatuz "konpondu" zuten. Hori erregulatzaileak engainatzeko software baten bidez egin zuten. Legearen kontrakoa zen hori eta harrapatu egin zituzten.

Dena den, Volkswagen ez da izan lehen konpainia saiakuntzetan iruzurra egiten. Beste batzuek ere, hala nola Caterpillar eta Volvo kamioi-fabrikatzaileek antzeko zerbait egin zuten 1998an. Laborategiko probetan kutsagarri gutxiago isurtzeko programatu zituzten beren kamioiak, eta errepidean, aldiz, ez zen hori bera gertatzen. Hori ikusita, 2017ko modeloentzat Europako erregulatzaileek laborategiko probez gain errepidekoak ere eskatuko dizkiete auto-fabrikatzaileei.

AEBetako eskandaloa ez da horretan geratu. Konpainiak aditzera eman du munduan zehar salduriko 11 milioi diesel auto garbik arazo hori dutela. Auto horietako gehienak Europan daude. Konpainiak erabaki du Volkswagen eta Audi marketako TDI diesel motor garbiak dituzten autoak AEBetan saltzeari utzi egingo diola, eta litekeena da salduak dituenei arazoa konpondu behar izatea eta gainera sekulako isuna ordaindu beharra ere bai. AEBetako Aire garbiaren legeak auto akastuneko 37.500 dolarreko isuna jartzea ahalbidetzen du. Hori gertatuko balitz isuna guztira 18.000 milioi dolarrekoa izan liteke. Horrek zer zama lekarkiokeen ohartzeko pentsa konpainiaren iazko irabaziak 12.000 milioi dolarrekoak izan zirela.